گروه علوم سیاسی دانشگاه آزاد واحداندیمشک

1- مسئوليت بين المللي :

مسئوليت بين المللي يكي از مهمترين واساسي ترين، نهادهاي حقوق بين المللي است. زيراهرگونه تعهد حقوقي بين المللي، كه از سوي تابعان حقوق بين الملل ناديده گرفته شود. مسئوليت بين المللي آنها بدنبال خواهد داشت.

2- اهميت وجايگاه مسئوليت بين المللي:

اهميت و جايگاه مسئوليت بين المللي به مراتب بيشتر از جامعه داخلي است. جامعه بين المللي محيطي است .كه كشورها بر اساس حاكميت خود، آزادانه تصميم ميگيرند .درنتيجه با آزادي ديگر كشورها برخورد پيدا مي كند. لذا مسئوليت بين المللي،يك سازوكار ،قانونمند،اساسي وضروري در روابط بين المللي كشورها است.

3-موضوع مسئوليت بين المللي :

حقوق مسئوليت بين المللي يكي از شاخه هاي اصلي و اساسي حقوق بين الملل است.كه با تمامي شاخه هاي حقوق بين الملل در ارتباط نزديك است.و عبارت است، از مجموعه مقررات بين المللي مربوط به مسئوليت كشورها و سازمانهاي بين المللي، اين حقوق بر اساس عرف شكل گرفته اند.

4- پيشينه تاريخي موضوع مسئوليت بين المللي:

اولين باردرسال1930 دركنفرانس لاهه جهت تدوين اين موضوع اقدام گرديد.كه با شكست روبروگرديد.در سال 1969 مجددا جهت پرداختن به اين موضوع اقدام شد .و سرانجام در سال 2001 طرح به تصويب رسيد .هرچند كه هنوز، طرح به صورت يك معاهده بين المللي در نيامده.

5- وضعيت حقوقي مسئوليت بين المللي:

امروزه حقوق مسئوليت بين المللي براساس قواعد عرفي و همچنين رويه قضايي بين المللي قرار گرفته . دراينحال به نقش دكترين نيز توجه دارد.

6- رابطه مسئوليت بين المللي با صلاحيت بين المللي:

كشورها براساس حاكميت وصلاحيت خود ،و حقوق بين الملل در امور مربوطه ،با آزادي تصميم گرفته،  وسياست خاصي را اتخاذ مي كنند . درقبال اين تصميم واعمال صلاحيت مستقل خود، دربرابر ديگر كشورها مسئوليت بين المللي دارند.اين مسئوليت ، ضامن اجراي حقوق بين الملل است .چراكه قدرت بدون مسئوليت معنا ندارد.

7- مسئوليت سازمانهاي بين المللي:

هرچند موضوع مسئوليت بين المللي ناظر بر رابطه كشورها است . اما باورود سازمانهاي بين المللي با شخصيت حقوقي به عرصه بين الملل وآثار عملكرد اين سازمانها ،در قبال كشورها وديگر سازمانها ،بايد اين سازمانها تابع حقوق مسئوليت بين المللي قرار گيرند تا اعمال متخلفانه آنها موجب مسئوليت بين المللي شود.

8- ديدگاه ديوان بين المللي دادگستري در مورد سازمانهاي بين المللي:

به نظر ديوان بين المللي دادگستري ،سازمان ملل متحد حق دارد. به اقتضاي شخصيت خود عليه يك كشور عضو يا غيرعضو ،كه بر اثر نقض تعهدات بين المللي ،به سازمان يا ماموران آن خسارات واردكرده، اعلام دعوي نمايد. لذا بر اساس قاعده عرفي حقوق بين الملل ، اين نظرديوان جهت ساير سازمانها قابل اجرا است.

9- مفهوم مسئوليت بين المللي :

بر اساس نظريه پرفسور{ بدوان}مسئوليت بين المللي ،نهادي است حقوقي، كه به موجب آن اگركشوري مرتكب  عمل خلاف حقوق بين الملل گردد .بايد خسارت وارده را جبران نمايد. {شارل روسو} براي اين نهاد حقوقي ،نقشي اساسي قايل شده.هر چند كه به نظروي حقوق بين الملل از خيلي جهات ابتدايي است. ودر اكثر دعوي بين المللي اثر ترميمي دارد تا ابطالي.

10-تعريف مسئوليت بين المللي به عنوان نهاد حقوق بين المللي: 

مسئوليت بين المللي به مثابه يك نهاد حقوقي بين المللي است. وعبارت است از الزام به جبران خسارت مادي ومعنوي ،واردشده به تابعان حقوق بين الملل{سازمانها يا كشورها}، ممكن است اين خسارت ناشي از يك عمل غير مشروع ويا خوداري از عمل، و مخالف حقوق بين الملل بوجود آمده باشد.

11- مبنا و منشا مسئوليت بين المللي:

در خصوص مبنا ومنشا مسئوليت بين المللي نظريات متفاوتي بيان شده . چرا كه آيا عمال يا خوداري از عمل از سوي تابعان حقوق بين الملل جهت تحقق مسئوليت بين المللي كافي است.يا اينكه خطا ي مقصر بايد ثابت گردد. تامسئوليت او معلوم شود.

در اين خصوص دو نظريه {الف- نظريه خطا يا مسئوليت ذهني       ب- نظريه خطر يا مسئوليت عيني}ارائه گرديده.

12- نظريه خطا يا مسئوليت ذهني:

بر طبق اين نظريه وجود مسئوليت بين المللي ،ناشي از عمل خطاي يك تابع حقوق بين الملل است. يعني اينكه انجام عمل يا خود  داري از عمل ،مخالف مقرارت بين المللي به تنهايي جهت مسئوليت بين المللي كافي نيست. بلكه بايد خطا يا سهل انگاري انجام شده باشد .تا مسئوليت مدني محقق شود. اين نظريه اولين بار توسط {گرسيوس هلندي} برگرفته از حقوق روم ابرازشد.

13- نظريه خطر يا مسئوليت عيني :

اين نظريه توسط {انزيلوتي ايتاليايي} ارائه گرديد. طبق اين نظريه هرگونه تخلف و كوتاهي  نسبت به يك قاعده حقوقي بين المللي { عرف يا معاهد ه}موجب مسئوليت بين المللي ميگردد. خواه داراي عنصر خطاباشد يا نه.

14- انتقادات وامتيازات نظريه خطاء يامسئوليت ذهني :

 انتقادات :

1)- اين نظريه برگرفته ازحقوق خصوصي است. لذا نمي توان به محيط بين الملل انتقال يابد.

2)- اين نظريه بر عوامل روانشناختي مختلف را مد نظر داشته. نتيجه بررسي واندازه گيري دشوار خواهد بود.

امتيازات:

1)- اين نظريه با منطق وعدالت بيشترسازگار است.

2)- اين نظريه درمورد متعددمورد استنا ،رويه قضايي بين الملل مباني اصلي مسئوليت كشورها را تشكل داده

15- انتقادات وامتيازات نظريه خطر يامسئوليت عيني :

انتقادات:

1)- اين نظريه با تضمين مطلقي كه به متقاضي مي دهد.از واقعيت دور افتاده است.

2)- اين نظريه به دليل پابرجا بودن مكتب اصالت فرد ، با طرز عمل بين المللي چندان منطبق نيست.

امتيازات : اين نظريه با مبناي حقيقي مسئوليت بين المللي يعني، تضمين امنيت درروابط كشورها بيشتر هماهنگي دارد.

16-بررسي عملي نظريه خطا{مسئوليت ذهني}با نظريه خطر{مسئوليت عيني}.

1)- اين دونظريه هيچگاه به عنوان يك اصل مسلم مورد قبول نبوده اند.

2)- قضات وداوران بين المللي، دراحكام صادره ،زماني عمل يا خوداري از عمل را جهت تحقق مسئوليت كافي دانسته .وگاهي كوتاهي وقصور مرتكب را مد نظر داشته اند.

3- با توجه به رويه بودن اين دو نظريه، دردادگاهاي بين المللي، بايد همين آزادي و استنباط قضايي دردعاوي مد نظرقرارگيرد.

17- نظريه مسئوليت براي اعمال منع نشده :

به موازات نظريات مسئوليت بين المللي كلاسيك(قديم) ،امروزه نظريه متضاد و جديدي دراين خصوص به نام نظريه مسئوليت اعمال منع نشده ارائه گرديده.بر خلاف نظريات كلاسيك در مورد خطا و خطر، كه موجب جبران خسارت مي شد. يعني ابتدا بايد تعهد بين المللي نقض شودريا،سپس جبران خسارت شود.

درنظريه جديد،ترميم وجبران خسارت،يك تعهد اوليه بوده و منوط به تحقق عمل خلاف نيست. لذا صرف وارد شدن خسارت ازسوي يك كشوربراي ايجاد مسئوليت كافي است. هرچندكه رفتاريا عمل صورت گرفته، ازنظر حقوق بين الملل مجاز دانسته شود. عوامل زمينه ساز ايجاد اين نظريه انطباق با شرايط جديد،فعاليت هاي مجازكشورها و عوامل زيست محيطي ميباشند.